Arama terimlerinizi girin Arama formu gönder Web www.KlavyeMonitor.com

Bir Yapay Zeka Programından Masallar

Anneler, babalar dikkat! Çocuklarınıza anlatacağınız masallarda yapay zeka desteği bulunmasın.

Günlük hayatımızda farkında olmadan çok büyük miktarda -bize önemsiz gelen- bilgi kullanırız. Yapay zeka araştırmacılarının, bu bilgilerin bir bilgisayarın kullanabileceği hale getirilmesinin ne kadar zor olduğunu anlamaları uzun uğraşlardan sonra gerçekleşebilmiştir. Bilgisayarların satranç oynaması ya da teorem ispatlaması ayrıntılı günlük hayat bilgisi gerektirmez. Ama yapay zeka araştırmacıları bir bilgisayarın "anlaması"nı sağlamaya çalıştıklarında bize bariz gözüken şeylerin bilgisayara da bariz hale getirilmesi gerekmiştir. Tale-Spin adlı programın geçirdiği aşamalar, bence bu bilgiyi bilgisayara tanımlamanın güçlüğünü (ve bu bilginin tam olarak ne olduğunu bulmanın güçlüğünü) anlatan en iyi örneklerden biridir.

Tale-Spin (masal yazım) adlı program, Yale Üniversitesi'nde yapay zeka araştırmacıları tarafından desteklenerek James Meehan tarafından doktora tezinin bir parçası olarak yazılmıştı. Programın amacı hayvanlarla ilgili masallar üretmekti. Meehan önce bilgisayara, hayvanların davranışlarını oldukça ayrıntılı bir şekilde girdi. Örneğin ayıların nasıl bal aradıklarını, nasıl arılar tarafından sokulmamaya çalıştıklarını, tek tek birçok hayvanın çeşitli güçlüklerden nasıl kurtulabileceğini tanımladı. Bu çalışma son derece iyi gitti. Program bu bilgileri kullanarak yüzlerce basit hayvan öyküsü yazdı. Programla ilgilenen araştırmacılar, bu başarıdan sonra programın bilinen masalları yazıp yazamadığını denemek istediler. Gerekli başlangıç değerleri girildikten sonra, programın yazdığı ilk masal şuydu:

Bir gün ayı Joe acıkmıştı. Arkadaşı kuş Irving'e nerede bal bulabileceğini sordu. Irving ona meşe ağacında bir arı kovanı olduğunu söyledi. Joe, kendisine nerede bal bulunduğunu söylemezse Irving'e vuracağını söyledi.

Karşılaşılan ilk problem bilgisayarın kendi söylediklerini anlayamamasıydı. Bu örnekte program, sorulan soruyu iyi bir şekilde cevaplamış ancak kendi cevabını yorumlamayı başaramamıştı. Aynı öykü bilgisayara arı kovanı hakkında daha fazla bilgi verilerek tekrar denendi:

Bir gün ayı Joe acıkmıştı. Arkadaşı kuş Irving'e nerede bal bulabileceğini sordu. Irving ona meşe ağacında bir arı kovanı olduğunu söyledi. Joe, meşe ağacına gitti. Arı kovanını yedi.

Bu defa da program yiyecek ile yiyecek kaynağını birbirinden ayırmayı başaramamıştı. Eğer açsanız bir buzdolabı bulmak problemi çözebilir, ancak onu yemeye çalışmak yerine açıp içine bakmayı bilmeniz gerekir. Bu bilgi bilgisayar için bize olduğu gibi açık değildi.

Önceleri Tale-Spin'de bütün olay bir karakterin üzerinde kuruluyordu. Diğer kişiler, sorulan sorulara cevap vermek gibi kısıtlı bir şekilde masala katılabiliyordu. Programa özellikle belirtmezseniz çevrelerindeki olayları farketmiyorlardı. Bu nedenle "Karınca ile Güvercin" adlı masal yaratılmaya çalışıldığında şu sonucu verdi:

Karınca Henry susamıştı. Nehir kıyısına doğru yürüdü. İyi arkadaşı Kuş Bill orada oturuyordu. Henry'nin ayağı kaydı ve nehre düştü. Yardım isteyemedi. Boğuldu.

Tabii ki bu masalda Henry'nin boğulmaması gerekiyordu. Eğer Henry yardım isteyebilseydi Bill onu kurtarabilecekti, ama programdaki kurallardan biri, suda bulunmanın konuşmayı engellediğini söylüyordu. Bill'e de birşey söylenmediğinden çevresinde olanları farketmemişti. Bu denemeden sonra programa, kişilerin çevrelerinde olanları farketmesini sağlayan kurallarla birlikte şunlar da eklendi: "Eğer bir kişinin arkadaşı varsa ondan yardım isteyebilir, eğer bacakları varsa yüzebilir, kanatları varsa uçabilir." Bütün bu kurallar programda daha önce bulunan "eğer A, B'yi C'ye götürürse, A ve B, C'ye gitmiş olurlar" kuralıyla birleşince ortaya şu masal çıktı:

Karınca Henry susamıştı. Nehir kıyısına doğru yürüdü. İyi arkadaşı Kuş Bill orada oturuyordu. Henry'nin ayağı kaydı ve nehre düştü. Yerçekimi boğuldu.

Yerçekimi Henry'yi nehre götürdüğü için kendisi de nehre gitmişti. Ayrıca yerçekiminin ne arkadaşı, ne bacakları, ne de kanatları olduğundan ölümü kaçınılmazdı. Bu hatayı düzeltmek için yerçekimi cisimler üzerine etki eden bir kuvvet olarak yeniden tanımlandı. Bundan sonra, "birisi birşey istiyorsa bir olasılık o cismin sahibiyle pazarlık etmektir" kuralı eklendi ve Ayı ile kuş masalının bu kuralı uygulayan yeni düzenlemesi yazıldı:

Bir gün ayı Joe acıkmıştı. Arkadaşı kuş Irvıng'e nerede bal bulabileceğini sordu. Irving cevap vermeyi reddetti. Joe nerede bal bulunduğunu söylerse ona bir solucan getirmeyi vadetti. Irving kabul etti. Ama Joe nerede solucan bulunduğunu bilmiyordu. Irvıng'e sordu. Irving cevap vermeyi reddetti. Joe nerede solucan bulunduğunu söylerse ona bir solucan getirmeyi vadetti. Irving kabul etti. Ama Joe nerede solucan bulunduğunu bilmiyordu. Irving'e sordu...

Burada sonsuz döngüye neden olan basit bir hata vardı. Bunu gidermek için küçük değişiklikler yapıldı. Eğer bir kişinin bir amacı varsa, aynı amaç yeniden verilmemeli, değişik şeyler denenmeliydi. Eğer deneyecek başka birşey kalmadıysa bu amaca ulaşamadığı belirtilmeliydi.

Program geliştikçe birçok yeni kural daha eklendi. Bunlardan bazıları şunlardı:

"Eğer birisi açsa ve yiyecek birşey görürse onu ele geçirmek ister.",

"Eğer birisi yiyecek bulmaya çalışır ve bulamazsa açlıktan hastalanır."

Bu yeni düzenlemelerden sonra "Tilki ile Karga" masalını yazmak da mümkün olmuştu:

Bir zamanlar kurnaz bir tilki ile kendini beğenmiş bir karga vardı. Bir gün karga bir dalda oturuyordu. Ağzında bir parça peynir vardı. Karga peyniri farketti. Acıktı ve peyniri yedi. Tilki karganın olduğu yere geldi. Son.

Programcıların aklına gelmeyen, peyniri önce karganın farkedeceğiydi. Bu hata da karganın yemek yemiş olduğu ve aç olmadığı tanımlanarak giderildi:

Bir zamanlar kurnaz bir tilki ile kendini beğenmiş bir karga vardı. Bir gün karga bir dalda oturuyordu. Ağzında bir parça peynir vardı. Tilki karganın olduğu yere geldi Peyniri farketti ve açtı. (Bu noktada tilkiye açlığını giderme amacı verildi.) Kargaya dedi ki, "sesini çok beğeniyorum, bana bir şarkı söyler misin?". Karga şarkı söylemeye başladı. Peynir yere düştü. Tilki yerdeki peyniri gördü ve çok açtı. Tilki hastalandı. (Açlığını gidermek zaten amacı olduğundan tilkiye tekrar verilememişti. Bu amaç kendisine verilemediğinden gerçekleştirememiş ve hastalanmıştı.) Karga yerdeki peyniri gördü ve acıktı. Ama peynirin kendisine ait olduğunu biliyordu. Dürüst olduğundan peyniri ele geçirmek için kendisine oyun oynamadı. Kendisini ne kandırmak ne de kendisiyle rekabete girmek istedi. Kendisinden üstün olduğunu biliyordu, bu yüzden peyniri kendisine vermeyi reddetti. Peyniri kendisine vermek için iyi bir neden göremedi. (Bunu yaparsa peyniri kaybedecekti.) Eğer peyniri kendisine verirse kendisine bir solucan getirmeyi vadetti. Bu makul göründü. Ama nereden solucan bulabileceğini bilmiyordu. Bu nedenle kendisine dedi ki, "Nerede solucan bulunduğunu biliyor musun?". Ama bilmiyordu. Bu nedenle kendisine dedi ki, "Nerede... (vs.)

Tale-Spin aylarca süren çalışmalardan sonra da umulmadık hatalarla dolu masallar yazmaya devam ediyordu. Masalların çerçevesi genişledikçe, hangi bilgilerin programa gerekli olduğunu bulmak da zorlaşıyordu. Yapay zeka bilinenleri kullanan bir bilim dalı olsa da, bilinen şeyleri bilgisayara tanımlamak düşünülenden çok daha zordu. Son olarak, bu tip programlara ilgi duyanlara Tale-Spin'in yazarının şu sözlerini aktarmak isterim:

"Eğer bilgisayarların bizi anlamasını istiyorsak, önce biz nasıl anladığımızı açıklayabilmeliyiz"

Ali İpek
PC Günlüğü Dergisi
Aralık 1993, Sayı 8
sayfa: 65-66